preload img

Loading...

full screen background image
باغلاما
باغلاما (Bağlama) نام سازی زهی در منطقهٔ آناتولی است و در میان مردم ترک‌زبان و کردزبان ترکیه و شمال عراق رایج است . در نیم‌قرن گذشته باغلاما و سازهای هم‌خانوادهٔ آن بیشتر توسط مهاجران کرد عراقی در آذربایجان و کردستان ایران رواج یافته است . واژه ی باغلاما میتواند به مفهوم پرده بستن بر روی قوپوز و سازهای هم خانواده ی آن و نیز بستن و سوار کردن صفحه ی ساز بر روی کاسه ی طنینی باشد . نام باغلاما اسم عامی برای خانواده ای از سازهاست که در موسیقی سنتی و موسیقی هالک ترکی استفاده شده و با مضراب نواخته می شوند . باغلاما به همراه آلاتی چون : جورا ، دیوان ، بوزوک ، چگور ، بلغاری ، ایکی تلّی و تامبورا ، که خیلی شبیه آن می باشند ، خانواده ی باغلاما را تشکیل می دهند . “قوپوز” ، سازی که ریشه در آسیای مرکزی دارد ، به عنوان جد باغلاما مطرح می شود . این ساز در طول تاریخ ، تغییر شکل یافته و به سازهایی مانند باغلاما تبدیل شده است . باغلامایی که بیشتر در منطقۀ آناتولی پیشرفت کرده است ، شامل دو بخش اصلی بدنه و دسته می باشد . یک صفحه ی نازک طنینی بر روی کاسه ای متشکل از چوب درختانی مانند نارون قرمز ، توت ، بلوط یا ممرز را پو شانده است . بدنه به دسته که از درختانی سبک و با دوام چون زیر فون و سرو ساخته شده است ، متصل است . به قسمت زیرین ، جایی که کاسه و صفحه به هم متصل می شوند ، یک خروجی بنام سیم گیر اضافه می شود و سیم ها روی آن گره می خورند . سیم هایی که در این قسمت گره خورده اند ، از ارتفاعی بر روی صفحه عبور می کنند ، که خرک نامیده می شود و می تواند بر حسب علاقه حرکت داده شود . دستان ها بر اساس فواصل خاص موسیقی ترکی بر روی دسته گره خورده اند . در انتهای دسته نیز ، در قسمت سردسته که با زاویه ی ۱۵ درجه به عقب متمایل است ، سیم ها به گوشی هایی وصل شده اند که خود در سوراخ های تعبیه شده جای می گیرند . گوشی ها به منظور کوک کردن ساز ، با کشیدن یا شل نمودن سیم ها مورد استفاده قرار می گیرند . اضافه بر اینها ، یک پل در قسمت بالا به نام “شیطانک” در نقطه ی اتصال دسته به سردسته وجود دارد که متضمن توزیع مناسب سیم ها بر روی گوشی ها نیز می باشد . باغلاما از گذشته تا امروز : سازهای زهی موسیقی سنتی ترکی تاریخچه ای به اندازه ی ۲۰۰۰ سال دارند . داستانهای مختلفی درباره ی پیدایش این سازها گفته شده است . یکی از این داستانها به این شکل است که : ” یک شکارچی شجاع در راه بازگشت ، هنگامی که در حال استراحت است ، صدای متفاوت و زیبایی می شنود . وقتی به مسیری که صدا از آنجا می آید نگاه می کند ، می بیند که صدا از جمجمه ی اسبی مرده می آید که موهایش به خاطر وزش باد می لرزند و بوته ها نیز به دست باد در حرکتند . شکارچی جمجمه را بر می دارد و تلاش می کند تا به وسیله ی انگشتانش بر روی موهایی که جمجمه را احاطه کرده ، صدا تولید کند . صداهایی که از جمجه بیرون می آید ، وی را تحت تاثیر قرار می دهد . از آن پس او هرگز جمجمه را ترک نکرده است . ” گفته می شود که اولین ساز زهی این گونه پدید آمد . تئوری دیگر آنست که اولین ساز زهی ترکها ، تیر و کمانی ست که برای جنگیدن و شکار کردن استفاده می شده است . گفته می شود که تیر ، بسان آلتی موسیقایی با زدن یا ساییدن تار کمان استفاده می شد . سپس با پیشرفتی بیشتر ، آلتی موسیقایی شکل گرفت . در واقع قوپوز در افسانه ی دده قورقود ، هم با انگشتان و هم با آرشه نواخته می شده است و این یک تفکر فرهنگی فرعی مهم در میان ترکها محسوب می شود که آلات موسیقایی مانند سر اسب که در جریان کاوش یافت شده اند ، منبع تولید صدایشان همان موی اسب بوده است . همچنین گفته می شود که نام سازهای زهی که با عنوان ایلیق معروفند ، از واژه ی اوکلوق “oklug” ( تیر دان ) مشتق شده اند . در طول ۲۰۰ سال اخیر ، تغییرات اساسی موسیقی سنتی ترکی با سازهای زهی همراه بوده است . اولین نوع این سازهای زهی قوپوز نامیده می شده است . گفته می شود که قو پوز توسط دده قورقود اختراع شده است . قوپوز به عنوان واژه ای جامع ، شامل بیش از یک نوع ساز زهی ست . بدین ترتیب که نه تنها انواعی از آن وجود دارد که با دست یا آرشه نواخته می شوند ، بلکه گونه هائی با دسته ی کوتاه و بلند و یا حتی بدون دسته وجود دارند . این اقسام دارای پوستی بر روی کاسه ، بدون پرده بندی ، با دو یا سه وتر از جنس موی اسب ، گوسفند و یا روده ی گرگ می باشند . انواع باغلاما : جورا (cura) : با توجه به منظورهای مختلف ، باغلاما انواع و اندازه های متفاوتی دارد . نوعی از باغلاما که کوچکترین اندازه را دارد ، جورا نامیده می شود . جورا می تواند دو یا سه ردیف وتر داشته باشد . شکل سه ردیفه ی آن متشکل از یک وتر زیرین ، یک وتر میانی و دو وتر فوقانی می باشد . آنهائی که با انگشت و بدون مضراب نواخته می شوند ، جورای انگشتی نامیده می شوند . انواع سه ردیفه بصورت کلی با مضراب نواخته می شوند و ممکن است بر اساس نحوه ی نوازندگی کوکهای مختلفی داشته باشند . تعداد دستانها متفاوت است ، مثلاً : ۹ ، ۱۲ ، ۱۹ و ۲۳ . واژه ی جورا به معنای آلتی ست که صدای زیر تولید می کند . طول کاسه ی جورا ۲۲ ، طول دسته ۳/۲۹ و طول وتر ۹/۴۶ سانتی متر است . دو سیم فولادی به قطر ۱۵/۰ میلی متر بر روی ردیف پائین ، دو سیم فولادی به قطر ۲۰/۰ بر روی ردیف میانی و دو سیم فولادی به قطر ۱۳/۰ میلی متر بر روی ردیف بالا . خطای تا حد ۲ سانتی متر توسط سازندگان و نوازندگان قابل اغماض است . جورا مانند بوزوک کوک می شود . در این نوع کوک کردن ، که صدای گام تا A ( la ) پذیرفته می شود ، سیمهای بالا G ( sol ) ، سیمهای وسط D ( re ) و سیمهای پائین A ( la ) کوک می شوند . باغلامای دسته کوتاه ( Cogur ) : این نوع که از جورا بزرگ تر است ، ساز یا باغلاما نامیده می شود . علیرغم تصوری که از چگور قدیمی داریم ، این اندازه از باغلاما نیز چگور نامیده می شود . باغلاما از نظر طول دسته دو نوع کوتاه و بلند دارد . طول کاسه ی باغلامای دسته کوتاه ۴۰ سانتی متر است . طول دسته ۴۰ سانتی متر و و طول وتر ۷۲ سانتی متر است و سیمهایش مانند باغلامای معمولی ست . اما شیوه ی کوک کردن با باغلامای معمولی ( تنبورا ) متفاوت است . برای اطلاع به کوکهای اصلی باغلاما مراجعه کنید . باغلامای دسته بلند : طول کاسه ی باغلامای دسته بلند ۳۴ سانتی متر است . طول دسته ۳/۴۵ و و طول وتر ۵/۷۲ سانتی متر است . ۶ سیم دارد : دو عدد در ردیف پائین ، یکی به قطر ۱۸/۰ میلی متر و دیگری یک سیم نازک بم ، دو سیم به قطر ۲۵/۰ میلی متر در ردیف میانی و دو سیم در ردیف بالا ، یکی به قطر ۱۸/۰ میلی متر و دیگری سیم ضخیم بم . تنبورا ( Tanbura ) : این نوع امروزه با نام باغلاما نیز شناخته شده است . اما اندازه ی آن با چگور ساز متفاوت است . طول کاسه ی آن ۴۰ سانتی متر است . طول دسته ۵۳ سانتی متر و طول وتر ۸۳ سانتی متر است . ۷ عدد سیم دارد . ۳ سیم در ردیف پائین : دو عدد به قطر ۲۵/۰ میلی متر و دیگری یک سیم نازک بم . ۲ سیم در ردیف میانی به قطر ۳۰/۰ میلی متر و ۲ سیم در ردیف بالا : یکی به قطر ۲۰/۰ میلی متر و دیگری یک سیم ضخیم بم . دیوان سازی ( Divan sazi ) : نام دیگر آن میدان سازی ست . طول کاسه ی دیوان ۵۰ سانتی متر است . طول دسته ۶/۶۶ سانتی متر و طول وتر ۶/۱۰۶ سانتی متر است . ۶ یا ۷ عدد سیم دارد . ۳ سیم در ردیف پائین : دو عدد به قطر ۳۰/۰ میلی متر وگاهی اوقات ممکن است روی اینها یک سیم بم قرار بگیرد . ۲ سیم در ردیف میانی به قطر ۳۰/۰ میلی متر و ۲ سیم در ردیف بالا : یکی به قطر ۳۰/۰ میلی متر و دیگری یک سیم ضخیم فولادی بم . باغلاما اندازه های متفاوتی دارد که در ۴ نوع بین دیوان و جورا ظاهر می شوند . اندازه ی بین دیوان و تنبورا ، دیوان اوفاقی نیز نامیده می شود و در برخی مناطق بدان پیچ سازی ( pic saz ) هم می گویند . بجز اینها انواعی از باغلاما بین سایز متوسط و جورا وجود دارد که با نام جورا تنبورا و جورا باغلاما می شناسند . تمام این تفاوت ها و گونه ها به دلیل واقعیتی ست که نمی توان برای آن یک استدلال منطقی و استاندارد جویا شد . /// نوشته : تمل حقی کارا حسن / محمد رضا درویشی /// برگردان از ترکی : هادی رضائی